ZDERZENIE PROCESÓW

Dopóki stosowano bodziec dodatni, pies za­chowywał się normalnie; gdy jednak wystąpił bodziec ha­mulcowy, „…wszystkie odruchy ustały i zniekształciły się, a pies wpadł w stan… wielkiej wściekłości…” (Pawłów, op. cit., s. 573). Co więcej, dotknięcie tych miejsc skóry wywoływało reakcję podobną do  bólu. Pawłów wskazuje w związku z tym na analogię między bólem fizycznym (wywołanym przez drażnienie włókien bólowych) a bólem psychicznym (wywołanym przez zderzenie procesów ko­rowych). Pokrewieństwo tych procesów odpowiada w peł­ni temu, co na temat natury przykrości mówi teoria Hebba.Zderzenie procesów nerwowych, eksperymentalnie pro­dukowane w laboratorium, może mieć miejsce równieżwarunkach naturalnych, np. wówczas, gdy sytuacja życiowa wymaga od człowieka działania, a zarazem po­wstrzymania się od tego działania, gdy ta sama lub nie- rozróżnialna dla podmiotu klasa bodźców zapowiada zja­wiska negatywne i pozytywne; przykładów takich można by wymienić bardzo, wiele. Szczególnie podatni na tego rodzaju zderzenia będą lu­dzie, u których na skutek niekorzystnego zbiegu doświad­czeń powstały tendencje do sprzecznego zachowania się wobec tych samych sytuacji, innymi słowy — powstały układy o antagonistycznych sposobach działania. Przy­kładem tego rodzaju wadliwie złożonych układów mogą być przypadki dwóch młodych kobiet (omawiane przez Kretschmera, a cytowane przez Pawłowa), u których wy­stąpiły zaburzenia psychiczne o charakterze urojeniowym.