ZNAK EMOCJI

Kumulacyjny przebieg emocji został opisany dokładniej przez T. Tomaszewskiego, który wyróżnił cztery fazy emocji gniewu: fazę kumulacji, wybuchu, osłabienia na­pięcia i wygasania .W świetle powyższej analizy wyjaśnienia napięcia emo­cjonalnego szukać trzeba nie w zahamowaniu aktywności zewnętrznej, lecz w kumulowaniu się podniecenia, które musi osiągnąć niezbędny poziom dla uruchomienia okre­ślonej aktywności.Najprawdopodobniej jednak to, co nazywamy napięciem emocjonalnym, występuje w obu formach: zahamowania zewnętrznej aktywności i kumulowania się podniecenia.Znak emocji. Twierdzenie, że proces emocjonalny (afek­ty wny, uczuciowy) ma znak dodatni bądź ujemny, leżało u podstaw pierwszych koncepcji psychologicznych; przy­jemność i przykrość uważano (Wundt, Titchener, Ziehen, Witwicki) za główną cechę zjawisk emocjonalnych (uczu­ciowych). Koncepcje te nie wyjaśniały istoty owego pro­cesu, a po prostu opierały się na tym, że każdy subiek­tywnie doznaje przykrości i przyjemności, a w związku z tym rozumie te pojęcia. Dopiero kilkadziesiąt lat temu zaczęto wyjaśniać naturę i funkcję zjawisk opisywanych tymi pojęciami. Do zrozumienia natury przykrości i przyjemności, jak sądzę, przyczyniła się w dużym stopniu analiza przepro­wadzona przez(Hebba (Hebb, 1949). Hebb, wychodząc od danych neurofizjologii, zwrócił uwagę, że regulacja za­chowania dokonuje się dzięki tworzeniu się organizacji mózgowych funkcjonujących w określonym porządku. Dezorganizacja tego porządku stanowi emocję negatywną, a podtrzymanie i rozwijanie czynności zgodnie z istnie­jącą organizacją stanowi istotę uczucia przyjemności.

KOMENTARZ KONCEPCJI

Beach jest zdania, że pobudzenie w SAM, narastając, osiąga poziom, dzięki któremu możliwe jest uruchomienie IEM. Tak więc kumulacja pobudzenia w jednym z mecha­nizmów jest warunkiem włączenia drugiego mechanizmu. Komentując tę koncepcję, Seward (1956) zwraca uwagę, że wzrastające pobudzenie w SAM prawdopodobnie pod­nosi poziom pobudliwości w IEM, który na zasadzie sprzę­żenia zwrotnego prowadzi do dalszego wzrostu pobudli­wości w SAM. Właśnie dzięki temu wyładowanie (ejaku- lacja), prowadząc do nagłego zmniejszenia pobudliwości w IEM, uniemożliwia przez pewien czas pobudzenie SAM. Tym by się miało tłumaczyć zjawisko polegające na zani­ku pobudliwości seksualnej po ejakulacji — po prostu brak tu było zwrotnych pobudzeń od IEM ; bodźce sek­sualne dochodzące do SAM nie byłyby zdolne do wywoła­nia trwałego pobudzenia, nie będąc wzmacniane przez po­budzenia IEM.Abstrahując od tych czy innych szczegółów owych twierdzeń, należy podkreślić tezę o skokowym przebiegu procesów emocjonalnych: kumulacja pobudzenia w jed­nym urządzeniu prowadzi do nagłego włączenia innego urządzenia. Tak więc nie jest wykluczone, że to, co okre­ślamy jako napięcie emocjonalne, może również wystę­pować w fazie gromadzenia się pobudzenia w jakimś mechanizmie, a dopiero po nagromadzeniu się tego pobu­dzenia może pojawić się odpowiedni akt zachowania. Tym by się dało tłumaczyć wybuchowy przebieg niektórych emocji oraz charakterystyczną sekwencję:^.napięcie — wybuch — ulga. Taki przebieg miewa gniew, rozpacz, seks, żal, a także inne emocje.

ROZRÓŻNIENIE MECHANIZMÓW

W wyniku uruchomienia SAM następuje zbliżenie się do receptywnej samicy i kontakt narządami zmysłów: ba­danie regionu genitalnego, a także okolic głowy i uszu; gdy samica ucieka — ściganie jej. SAM zostaje urucho­miony na widok (być może, przez zapach i głos) samicy w stanie rui (receptywnej). Aktywność charakterystyczna dla SAM utrzymuje się przez pewien czas, prowadząc do wzrostu ogólnej aktyw­ności, która albo przekształca się w ogólne niespecyficzne pobudzenie i zanika, albo doprowadza do uruchomienia IEM i przejścia do nowej fazy reagowania seksualnego — do kopulacji: następuje wprowadzenie narządu (intromi- sja), a następnie po kilkakrotnym powtórzeniu całego aktu kopulacyjnego (który u szczurów na kilka chwil przerywa się od pięciu do dziesięciu razy) następuje ejakulacja. Podstawą do rozróżnienia dwóch wymienionych mecha­nizmów był fakt, że w miarę powtarzania czynności seksu­alnych następuje zmiana pobudliwości seksualnej prze­biegająca w dwóch przeciwnych kierunkach: pobudliwość seksualna mierzona długością czasu, jaki upływa od poja­wienia się bodźca seksualnego (receptywnej samicy) do podjęcia aktywności seksualnej, spada (czas ten wydłuża się), natomiast pobudliwość seksualna mierzona czasem trwania kopulacji wzrasta (czas ten skraca się — ejakula­cja następuje szybciej). Beach wyciągnął z tego wniosek, że zachowanie seksualne musi być regulowane przez dwa odrębne urządzenia — dwa wymienione powyżej me­chanizmy; uznał też, że mechanizm SAM męczy się szyb­ciej.

NAPIĘCIE EMOCJONALNE

Na­pięcie emocjonalne występuje z reguły w tych sytuacjach, które budzą strach, ale wykluczają ucieczkę, budzą gniew, ale uniemożliwiają jego wyrażenie, budzą tęsknotę, ale nie dają możliwości jej spełnienia, budzą radość, ale wy­magają zachowania powagi itp. Jest ono także charakte­rystyczne dla stanu konfliktu. We wszystkich tego ro­dzaju przypadkach powstaje silna tendencja do  określo­nego zachowania się, ale tendencja ta zostaje zablokowa­na — wtedy właśnie występuje zjawisko, które można określić jako napięcie emocjonalne. Do jego charaktery­stycznych objawów należą mimowolne zmiany ekspre­syjne.Nie jest jednak wykluczone, że zjawisko napięcia emo­cjonalnego zachodzi również i w innych okolicznościach — a mianowicie że w przebiegu przynajmniej niektórych emocji napięcie jest koniecznym ogniwem pośredniczą­cym. Oznaczałoby to, że niektóre emocje zmieniają się w sposób skokowy, a nie ciągły. Takie przypuszczenie na­suwa się w związku z obserwacją różnych form zachowa­nia się emocjonalnego. Szczególnie wyraźnie można to przedstawić na przykła­dzie zachowania się pod wpływem emocji seksualnej, ko­rzystając z analizy, jakiej dokonał znany badacz tych zjawisk Frank Beach (Beach, 1947). Beach przeprowadzał dokładne studia nad zachowaniem się seksualnym zwie­rząt wyższych, m.in. szczurów. Badając zjawiska pobudli­wości seksualnej zauważył, że zmienia się ona nie w spo­sób ciągły, ale właśnie skokowy. Wyróżnił on u samców dwa progi dla dwóch, jak to określił, mechanizmów: SAM (Sexual Arousal Mechanism — mechanizm seksualnego pobudzenia), IEM (Intromission and Ejaculatory Mecha­nism — mechanizm intromisji i ejiakulacji) (Beach, 1956).

WZROST POBUDZENIA EMOCJONALNEGO

Fakt, że wzrost pobudzenia emocjonalnego może pro­wadzić nie tylko do wzmożenia intensywności reakcji ze­wnętrznych, ale również do wzrostu aktywności wewnętrz­nej, symbolicznej, był znany już’ dawno. Rozróżniono w związku z tym emocje steniczne (które prowadzą do wzmożenia aktywności — do działania) i asteniczne (które nie pobudzają do działania).W pewnych szczególnych przypadkach czynnik zabu­rzający równowagę może doprowadzić do spadku pobu­dzenia (obniżenia aktywacji). Proces emocjonalny charak­teryzujący się spadkiem pobudzenia pojawia się wtedy, gdy udaremnione zostają jakiekolwiek możliwości zarea­gowania na zaistniałą sytuację (przynajmniej w odczu­ciu podmiotu — patrz s. 506 i nast.); taki spadek może być także następstwem gwałtownego wybuchu emocjonal­nego lub dłuższego okresu pozostawania w stanie podnie­cenia.Pobudzenie emocjonalne może przybierać pewną szcze­gólną postać, która bywa określana jako „napięcie emocjo­nalne”. Cóż to jest „napięcie emocjonalne”?Z punktu widzenia obserwacji klinicznej można powie­dzieć, (|e jest tó’stan charakteryzujący się podniesieniem poziomu aktywacji i odpowiadającym mu pobudzeniem emocjonalnym, które zostało zablokowane w fazie ekspre­syjno-wykonawczej. Innymi słowy —|u człowieka wystę­puje tendencja do działania, która jednak nie dochodzi do skutku lub też dochodzi w formach cząstkowych.

RÓŻNY POZIOM AKTYWIZACJI

Dobrą egzemplifikacją zewnętrznego zachowania się przy obniżonej aktywacji jest przypadek Marii D., refe­rowany przez Heinricha. Można tu wymienić pogorszenie orientacji, trudności przypominania, apatię, zmniejszenie wrażliwości na podniety, zmniejszenie pola widzenia, osła­bienie ostrości słuchu, wrażliwości dotykowej, bólowej, wydłużenie czasu reakcji, spadek napięcia mięśniowego. Natomiast przy podwyższeniu aktywacji występują obja­wy przeciwne (Heinrich, 1907, s. 79—80 i 86—88). Różnemu poziomowi aktywacji emocjonalnej odpowia­da — jak się wydaje — różny stopień tego, co określa się jako emocjonalne pobudzenie.Dla jaśniejszego przedstawienia wzajemnych relacji między zjawiskami, o których tu mowa, dobrze będzie zestawić wyżej omawiane pojęcia:Aktywacja (wysoka — niska) — proces fizjologiczny za­chodzący w ośrodkowym systemie nerwowym, dający się zadowalająco zarejestrować w formie zapisu elektroence- falograficznego.Pobudzenie emocjonalne (duże — małe) — psychiczne przejawy aktywacji.Podniecenie behawioralne (duże — małe) — charakte­rystyka ogólna zachowania się zewnętrznego uwzględnia­jąca takie cechy, jak ruchliwość, tempo, energia.Można mówić o symetryczności obu pojęć: aktywacji i pobudzenia; zmiany poziomu aktywacji prowadzą do ta­kich przeobrażeń w przebiegu procesów regulacji, które przybierają formę wzrostu lub spadku pobudzenia.Ani aktywacja, ani pobudzenie nie opisują zjawisk ob- serwowalnych w zachowaniu się.  Wzrost pobudzenia może prowadzić do wzmożenia ruchliwości, tempa, siły reakcji motorycznych, ale może też nie wywołać żadnego z tych efektów; na zewnątrz człowiek może nawet wydawać się obojętny, nieruchomy; może leżeć spokojnie, podczas gdy wzrost pobudzenia wyrażać się będzie w formie silnego wzmożenia aktywności skojarzeniowej — w formie tego, co opisuje się jako „kłębienie się myśli”, jako nieustanny przebieg wyobrażeń czy fantazji, „chaos w głowie”, poczu­cie silnego niepokoju, gwałtownej chęci zrobienia cze­goś itp.

POBUDZENIE EMOCJONALNE

Uważa się że powstanie pro­cesu emocjonalnego jest w zasadzie równoznaczne z po­jawieniem się stanu pobudzenia. Pobudzenie to, jak się wydaje, wiąże się z podwyższeniem poziomu pobudliwości (arousal) ośrodkowego systemu, nerwowego. Według da­nych Lindsleya, który przez kilkanaście lat prowadził ba­dania elektrofizjologiczne, procesy emocjonalne można opisać na kontinuum aktywacji; jednym biegunem będzie stan comatyczny — stan głębokiego snu, z którego nawet bardzo silne bodźce nie mogą śpiącego rozbudzić i w któ­
rym odruchy są zniesione, drugim zaś — stan skrajnej ekscytacji, np. napad szału, panika, wściekłość, ekstaza. Między tymi dwoma biegunami znaleźć można cały szereg stanów pośrednich, takich jak sen, apatia, senność, obojęt­ność, lekkie zainteresowanie, rześkość, podniecenie, silne podniecenie (Lindsley, 1957).Kontinuum aktywacji przedstawione przez Lindsleya obrazuje zmiany zachodzące w elektrycznych czynnościach mózgu, w stanach świadomości oraz w zakresie sprawności działania. Oto schemat, który ilustruje zależności między wspomnianymi zjawiskami (pomijam tu charakterystykę sprawności działania, bo będzie ona przedmiotem osob­nych rozważań. Przedstawione kontinuum rozbudowane jest w części obejmującej niski poziom aktywacji; jest to o tyle zrozu­miałe, że w warunkach laboratoryjnych trudno różnicować stany silnego i bardzo silnego pobudzenia emocjonalnego. Opierając się jednak na obserwacji zachowania się ludzi, należałoby odróżnić w górnej części kontinuum stan sil­nego pobudzenia emocjonalnego — afektu (złość, strach, radość), w którym zachowana jest jeszcze orientacja i kon­trola, od stanu krańcowego podniecenia, opisywanego ta­kimi terminami, jak panika, przerażenie, szał, ekstaza, skrajna rozpacz, gdy orientacja i kontrola zbliżają się do zera.           ,

CHARAKTERYSTYKA PROCESU

Drugi komponent emocji związany jest z tym, jakie znaczenie dla podmiotu ma zdarzenie: czy jest to zdarze­nie pozytywne dlań, czy negatywne. Odpowiednio możemy scharakteryzować emocję z punktu widzenia-^rfaku: emo­cja dodatnia powstaje wtedy, gdy zdarzenie zostało oce­nione jako pozytywne, a ujemna^gdy ocenione zostało jako negatywne. Funkcją dodatniego procesu emocjonalnego jest pobudzanie czynności podtrzymujących kontakt ze zda­rzeniem pozytywnym, a funkcją ujemnego procesu emoejonalnego jest pobudzanie czynności, które zmierzają do przerwania kontaktu ze zdarzeniem negatywnym.Trzeci komponent emocji wiąże się ze specyficznymi, jakościowymi cechami zdarzenia mającego znaczenie dla podmiotu, i odpowiednio można go scharakteryzować jako treść (bądź^jąkość) emocji. W zależności od treści emocji reakcje emocjona 1 nef”czyli specyficzne formy zachowania się pod wpływem emocji, przybiorą specyficzną postać. Określając proces emocjonalny jako konstrukt teoretyczny, nie chcę przez to twierdzić, że jest to twór badacza. Przeciwnie, chodzi tu o fakty rzeczywiste, dla reprezentacji których konieczne jest budowanie złożonych abstrakcji. Tak więc wymienione tu komponenty procesu emocjonalnego sta­nowią abstrakcyjną charakterystykę konstruktu teoretycz­nego; przejście od tej charakterystyki do obserwowalnych faktów zachowania i do reakcji wegetatywnych wymaga przyjęcia szeregu dodatkowych założeń i szeregu uzupeł­nień. Przedstawione tu komponenty zostaną omówione teraz szczegółowiej.

RODZAJ PROCESÓW REGULACJI

Tak więc proces emocjonalny to odrębny ro­dzaj procesów regulacji, który pojawia się pod wpływem zdarzeń powodujących zmiany w stanie organizmu lub w jego stosunkach z otoczeniem, czyli zmieniających ak­tualny stan równowagi między podmiotem a otoczeniem. Funkcją tego procesu jest przygotowanie organizmu do poradzenia sobie z zaistniałym zdarzeniem. Dalsze rozważania w niniejszej książce będą zmierzały do przedstawienia bliższej charakterystyki procesu emo­cjonalnego, a dokładniej — będą próbą odpowiedzi na trzy zasadnicze pytania: Jakie są główne właściwości procesu emocjonalnego i jakie są jego strukturalne (neuroanatomiczne i neuro­fizjologiczne) przesłanki? Temu zagadnieniu poświęcony został rozdział pierwszy.  Dzięki jakim zjawiskom dochodzi do uruchomienia procesu emocjonalnego, czyli jakie są prawidłowości po­wstawania emocji? Zagadnienie to będzie rozważane w roz­dziale drugim. Na czym polega regulacyjna rola procesów emocjo­nalnych, czyli jaki wpływ wywiera proces emocjonalny na całokształt czynności organizmu?  Proces emocjonalny będąc specyficzną reakcją organiz­mu na zmiany zewnętrznego i wewnętrznego środowiska ma trzy podstawowe komponenty:Pierwszy z nich wspólny dla wszelkich zmian równo­wagi to komponent pobudzenia emocjonalnego, który wa­runkuje zmiany mobilizacyjne w organizmie. Można po­wiedzieć, że zawsze wtedy, gdy zachodzi zdarzenie mające znaczenie dla podmiotu, } zdarzenie to zostaje wykryte w formie procesu emocjonalnego, dochodzi do ogólnych zmian polegających na przestrojeniu czynności umysło­wych, motorycznych i wegetatywnych w zakresie tempa i intensywności przebiegu, co można określić jako powsta­nie (bądź wzrost) podniecenia będącego następstwem po­budzenia emocjonalnego; w niektórych, szczególnych przypadkach może też pod wpływem takich zdarzeń do­chodzić do spadku podniecenia .

ODNIESIENIE DO SCHEMATU

Odnosząc ten schemat do człowieka, można powiedzieć, że istota ludzka, która żyje i rozwija się — to zbiór stanów E mieszczących się w obszarze rj. Natomiast D — to wszel­kie procesy zachodzące w zewnętrznym i wewnętrznym środowisku organizmu. Procesy zachodzące w D są nie­zbędnym warunkiem utrzymania E w obszarze rj; zawie­rają one jednak taką różnorodność stanów, która przeka­zana do E może prowadzić do przekroczenia obszaru Tl, co jest równoznaczne z zakłóceniem czy zahamowaniem funkcji życiowych, ograniczeniem rozwoju, a nawet śmier­cią.Zabezpieczenie E przed nadmiarem różnorodności wy­maga ograniczenia jej do takich rozmiarów, które mieszczą się w obszarze tj. Funkcję zabezpieczenia pełni R. U orga­nizmów wyższych R przybiera formę czynności psychicz­nych. W tym sensie można mówić, że czynności psychicz­ne to specyficzna forma procesów regulacji.Procesy psychiczne pełnią swe funkcje regulacyjne w ten sposób, że rejestrują zmiany dokonywające się w T (w źródle oddziaływań) i wyodrębniają spośród nich takie, które stanowią zakłócenie (D) dla zmiennych istotnych, czyli takie, które są ważne dla organizmu. Z kolei odebra­ne informacje o zmianach ulegają odpowiednim transfor­macjom i prowadzą do uformowania programów działań, czyli odpowiednich reakcji na zmiany. Zmiany, które mają charakter zakłócenia, prowadzą też do mobilizacji organizmów dla sprostania wymaganiom postawionym przez sytuację.Cały opisany tu przebieg regulacji można opisać odpo­wiednio w języku pojęć psychologicznych. Tak więc wy­krywanie zmian to proces spostrzegania rzeczywistości, transformacja uzyskanych w ten sposób informacji to ca­łokształt procesów intelektualnych, a, wreszcie, formowa­nie programów działania to procesy wykonawcze .